پیشینه مشگین شهر

اورامی، وراوی، خیاو و مشگین، اسامی این شهرستان در ایام گذشته بوده است از نظر تاریخی مشگین شهر با داشتن بیش از ۴۲۰ محوطه تاریخی و باستانی یکی از شهرستان‎های مهم استان اردبیل می ‎باشد. به روایاتی نام قدیم مشگین ‎شهر اورامی و یا وراوی محل تولد سعد الدین وراوینی دانشمند و مترجم مرزبان‎ نامه در قرن ششم هجری قمری بوده است. شهرستان مشگین ‎شهر به احتمال فراوان در گذشته‎های دور با فلات اردبیل و مناطق مغان و قره داغ تشکیل سرزمین واحدی را می‎ داده که چنین منطقه وسیعی از دیر باز می‎ توانسته نیاز بسیاری از اقوام گله‎ دار را که همیشه در حال کوچ ییلاق و قشلاق می‌باشند، برآورد. شهرستان مشگین ‎شهر به لحاظ موقعیت طبیعی دارای تپه‎ ها, قلعه‎ ها، اماکن تاریخی زیاد مربوط به ادوار تمدن‎های ماقبل تاریخ و ادوار تاریخی قبل و بعد از اسلام می‎ باشد. از جمله وجود نقوش صخره‎ ای آثار تمدن انسان‎های ماقبل تاریخ در محدوده کناره رودهای قره ‎سو, دره ‎رود و شکلی ‎داش ارشق، سنگ افراشت‎های مجسمه‌ای هزاره قبل از میلاد معروف به شهریری و مکتب اوشاقلاری کناره رود قره ‎سو، سنگ‎ نبشته پهلوی ساسانی، قلعه کهنه, قلعه قهقهه(محل زندانی شدن شاه اسماعیل دوم صفوی)، قلعه ارشق، دیو قلعه‎ سی(دژ بهمن)، بقایای کاروان سراهای رضی، قانلو بلاغ, قره قیه, قره آغاج چرچیلو بر روی رودخانه‎های دره‎ رود و قره‎ سو، مقبره شیخ حیدر، بقایای برج و باروی منظم قلعه ‎سی، مقابر امامزاده‎ها و آثار متنوع دیگر را در خود جای داده است. مولف کتاب زینه المجالس این منطقه را ملوک پیشگین خوانده و در وجه تسمیه آن می‎ نویسد:چون محمدبنپیشگین گرجی در زمان اتابکان آذربایجان حاکم اینجا بوده بنام او معروف گشته و در نتیجه کثرت استعمال، پیشگین به مشگین تبدیل گشته که امروزه به دو نام خیاو و مشگین ‎شهر شهرت دارد. حمد الله مستوفی در کتاب نزهه ‎القلوب آورده که پیشگین در اصل «وراوی» نامیده می‎ شد و دارای هفت شهر بوده و جزء تومان پیشگین بودند، شامل: پیشگین، خیاو، انار، ارجاق، اهر، تکلفه و کلیبر است . ‎ در دوره حکومت آق ‎قویونلو و قره ‎قویونلو و اوایل نهضت ‎های صفویه بویژه در زمان شیخ جنید و فرزندش شیخ حیدر و بلحاظ تولد بنیانگذار حکومت شیعه در ایران, شاه اسماعیل اول صفوی، به سال ۸۹۰ هجری قمری در شهر خیاو، این شهر از رونق و اهمیت خاص برخوردار بوده و خود شیخ حیدر مدتی حاکم و والی شهر خیاو و مغان بوده است . در دوره قاجاریه بخصوص در زمان جنگ‌های 13 ساله ایران و روس این شهر از مراکز استقرار لشکریان عباس میرزا بوده است.